ISBN และ ISSN: หลักตรวจสอบของหนังสือและวารสาร

ISBN และ ISSN เป็นหมายเลขระบุตัวสิ่งพิมพ์ที่พบได้ในหน้าลิขสิทธิ์ของหนังสือและในหน้าปกของวารสาร ทั้งคู่มีหลักตรวจสอบอยู่ท้ายหมายเลข ซึ่งช่วยให้ระบบห้องสมุดและระบบร้านหนังสือจับความผิดพลาดจากการพิมพ์รหัสได้ทันที บทความนี้จะอธิบายแนวคิดการคำนวณ ลักษณะพิเศษของระบบเลขหนังสือที่ใช้กันสองแบบ และประเด็นที่ทำให้การตรวจหมายเลขสิ่งพิมพ์ยุ่งยากกว่าที่คาด

หลักตรวจสอบของ ISBN และ ISSN คำนวณมาอย่างไร?

แนวคิดพื้นฐานไม่ต่างจากหมายเลขอื่นในตระกูลเดียวกัน คือให้ค่าถ่วงน้ำหนักกับแต่ละตำแหน่ง แล้วนำผลคูณทั้งหมดมาบวกกัน จากนั้นจึงหาค่าที่ทำให้ผลรวมหารลงตัวกับค่ามอดุลัส

ความต่างที่พบในหมายเลขสิ่งพิมพ์คือค่าถ่วงน้ำหนักมักเพิ่มขึ้นหรือลดลงตามตำแหน่ง ไม่ได้สลับกันแบบคงที่เหมือนหมายเลขสินค้าปลีก วิธีนี้ทำให้ตำแหน่งที่อยู่ห่างกันมีอิทธิพลต่อผลรวมไม่เท่ากัน และช่วยจับความผิดพลาดในตำแหน่งท้าย ๆ ได้ดีขึ้น

ระบบเลขหนังสืออีกระบบหนึ่งใช้ค่ามอดุลัสที่เล็กกว่าและใช้ค่าส่วนเติมเต็มแบบพิเศษเพื่อให้เหลือตัวอักษรได้หนึ่งตำแหน่ง รายละเอียดเชิงตัวเลขทั้งหมดเป็นข้อมูลสาธารณะที่หน่วยงานออกหมายเลขเผยแพร่ไว้ ส่วนตัวอย่างในบทความนี้เป็นเพียงค่าสมมติสำหรับอธิบายแนวคิด

ระบบเลขหนังสือสองแบบที่ใช้คู่กัน

โลกของหนังสือมีระบบหมายเลขสองแบบที่ใช้คู่กันอยู่ ระบบแรกเป็นระบบเดิมที่มีความยาวสั้นกว่าและมีหลักตรวจสอบหนึ่งหลัก ระบบที่สองเป็นระบบใหม่ที่ยาวกว่าและถูกออกแบบให้เข้ากับระบบบาร์โค้ดสินค้าปลีก

ความต่างไม่ได้อยู่แค่ความยาว แต่รวมถึงความหมายของส่วนประกอบด้วย ทั้งสองระบบมีส่วนที่ระบุกลุ่มผู้ออกหมายเลขและส่วนที่ระบุตัวสิ่งพิมพ์ แต่ตำแหน่งและความยาวของแต่ละส่วนไม่เหมือนกัน ทำให้การอ่านหมายเลขต้องรู้ก่อนว่าเป็นระบบใด

การที่หนังสือรุ่นเก่าจำนวนมากมีหมายเลขระบบเดิม และหนังสือรุ่นใหม่มีหมายเลขระบบใหม่ ทำให้ระบบห้องสมุดต้องรองรับทั้งสองแบบพร้อมกัน และต้องบันทึกให้ชัดว่าหมายเลขที่เก็บไว้เป็นของระบบใด

ความเชื่อมโยงกับบาร์โค้ดปลีกทำให้ระบบใหม่สอดคล้องกับแนวคิดที่อธิบายไว้ในหลักตรวจสอบของบาร์โค้ดสินค้า

หลักตรวจสอบที่อาจเป็นตัวอักษร

ลักษณะพิเศษของระบบเลขหนังสือระบบเดิมคือหลักตรวจสอบสามารถเป็นตัวอักษรได้หนึ่งตัว ใช้แทนค่าที่มากกว่าตัวเลขหลักเดียว เพื่อให้ระบบสามารถใช้มอดุลัสที่ใหญ่ขึ้นได้โดยไม่ต้องเพิ่มตำแหน่ง

การมีตัวอักษรปนอยู่ในชุดที่คนทั่วไปเข้าใจว่าเป็นตัวเลขทำให้เกิดปัญหาสองข้อ ข้อแรกคือช่องกรอกข้อมูลที่จำกัดให้รับเฉพาะตัวเลขจะปฏิเสธหมายเลขที่ถูกต้อง ข้อที่สองคือการเทียบตัวอักษรต้องไม่คำนึงถึงตัวพิมพ์ เพราะผู้ใช้อาจพิมพ์เป็นตัวเล็กหรือตัวใหญ่

ระบบที่ดียังต้องแจ้งด้วยว่าตัวอักษรตัวนั้นเป็นค่าที่คำนวณได้ ไม่ใช่การพิมพ์ผิด และไม่ควรถูกแทนที่ด้วยตัวเลขหรือตัดทิ้งระหว่างการทำความสะอาดข้อมูล

ช่วงหมายเลขถูกจัดสรรกันอย่างไร

หมายเลขสิ่งพิมพ์ถูกจัดสรรเป็นชั้น ลำดับการจัดสรรมีดังนี้

• หน่วยงานระดับสากลแบ่งช่วงหมายเลขให้กลุ่มผู้ออกหมายเลขแต่ละกลุ่ม
• กลุ่มผู้ออกหมายเลขแบ่งช่วงย่อยให้สำนักพิมพ์แต่ละแห่ง
• สำนักพิมพ์จัดสรรช่วงต่อให้หนังสือแต่ละเล่ม
• เมื่อช่วงหนึ่งใกล้หมด หน่วยงานอาจตัดแบ่งช่วงใหม่หรือเพิ่มช่วงให้กลุ่มเดิม

เพราะการจัดสรรเป็นชั้นเช่นนี้ ช่วงหมายเลขจึงไม่คงที่ตลอดกาล เมื่อช่วงหนึ่งถูกใช้จนหมด หน่วยงานอาจตัดแบ่งช่วงใหม่หรือเพิ่มช่วงให้กับกลุ่มเดิม ผลคือหนังสือที่เคยได้รับหมายเลขชุดหนึ่งอาจมีหมายเลขอีกชุดที่ถูกต้องเพิ่มขึ้นในภายหลัง

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมการเก็บหมายเลขไว้ช่องเดียวแล้วคาดหวังว่าจะมีค่าเดียวตลอดไปจึงไม่สอดคล้องกับความจริง และการทำความเข้าใจชั้นการจัดสรรมักต้องดูเอกสารของผู้ออกหมายเลขเอง

ทำไมหนังสือเล่มเดียวจึงมีหมายเลขได้สองชุด?

เพราะหนังสือเล่มเดียวกันอาจมีทั้งหมายเลขระบบเดิมและหมายเลขระบบใหม่อยู่พร้อมกัน โดยหมายเลขระบบเดิมถูกกำหนดตอนตีพิมพ์ครั้งแรก และหมายเลขระบบใหม่ถูกกำหนดเพิ่มเมื่อระบบใหม่เริ่มใช้

ทั้งสองชุดถูกต้องทั้งคู่ ไม่ได้แปลว่าชุดหนึ่งเป็นของปลอมหรือเป็นความผิดพลาดของข้อมูล ระบบที่ตัดสินว่าชุดหนึ่งผิดเพียงเพราะไม่ตรงกับชุดที่เก็บไว้ก่อนหน้าจึงให้ข้อสรุปที่คลาดเคลื่อน

นอกจากการเปลี่ยนระบบแล้ว การตัดแบ่งช่วงหมายเลขใหม่ก็ทำให้เกิดกรณีเดียวกันได้อีกทาง ระบบที่ดีจึงควรตรวจหมายเลขทั้งสองระบบแยกกัน แล้วบันทึกว่าเลขชุดใดตรวจผ่าน ไม่ใช่เลือกเก็บชุดเดียวแล้วทิ้งอีกชุด

สำหรับวารสารซึ่งเป็นสิ่งพิมพ์ต่อเนื่อง เหตุผลที่ต้องตรวจรูปแบบให้เข้มงวดขึ้นคือหมายเลขของวารสารถูกอ้างอิงในบทความวิชาการและในระบบสืบค้นบ่อยครั้ง จึงมีโอกาสถูกคัดลอกต่อหลายทอดและเกิดความผิดพลาดสะสมได้ง่าย

สำหรับนักพัฒนา: ขีดกลางและข้อมูลนำเข้าที่ไม่สม่ำเสมอ

ปัญหาที่พบบ่อยที่สุดของข้อมูลสิ่งพิมพ์คือตำแหน่งของขีดกลาง ในหมายเลขหนังสือนั้นการวางขีดกลางไม่ตายตัว ทั้งนี้ขึ้นกับว่าช่วงหมายเลขที่จัดสรรให้สำนักพิมพ์นั้นยาวเท่าใด เมื่อช่วงเปลี่ยน จำนวนและตำแหน่งของขีดกลางก็เปลี่ยนตาม

ด้วยเหตุนี้ระบบจึงควรตัดขีดกลางออกทั้งหมดก่อนตรวจ และไม่ควรใช้ขีดกลางในการแยกส่วนประกอบใด ๆ ของหมายเลข การใช้ขีดกลางเป็นตัวแบ่งจะใช้ได้เฉพาะข้อมูลชุดที่ตำแหน่งคงที่เท่านั้น

หมายเลขวารสารมีลักษณะข้อมูลนำเข้าที่หลวมกว่าเดิมอีก เพราะถูกตัดขึ้นบรรทัดใหม่ในรายการอ้างอิงและถูกเว้นวรรคหรือใส่ขีดกลางตามความเคยชินของผู้พิมพ์ ขั้นตอนทำความสะอาดจึงสำคัญกว่าการตรวจรูปแบบเอง

สุดท้ายคือการเก็บข้อมูลต้นทางไว้คู่กับค่าที่ปรับแล้ว เพื่อให้ตรวจสอบย้อนกลับได้ว่าค่าที่เก็บในระบบตรงกับที่เห็นบนหน้าปกจริงหรือไม่ หากคุณต้องการทดลองกับค่าสมมติเพื่อดูว่าส่วนประกอบใดถูกตรวจในชั้นใด เครื่องมือตรวจสอบแสดงผลทีละชั้นและบอกว่ากฎข้อใดใช้ตัดสิน ส่วนภาพรวมของตระกูลสูตรทั้งหมดอยู่ที่ภาพรวมอัลกอริทึมหลักตรวจสอบ

ก้าวต่อไป

เริ่มจากการตรวจว่าระบบของคุณตัดขีดกลางและช่องว่างออกก่อนตรวจหรือไม่ แล้วตรวจว่ารองรับตัวอักษรที่เป็นหลักตรวจสอบได้จริงหรือยัง สองข้อนี้คือจุดที่ทำให้หมายเลขที่ถูกต้องถูกปฏิเสธบ่อยที่สุด

ตัวอย่างเลขหนังสือและเลขวารสารในบทความนี้เป็นชุดสมมติ ไม่ได้อ้างถึงหนังสือหรือวารสารที่ตีพิมพ์จริง และไม่ยืนยันการมีอยู่ของสิ่งพิมพ์ใด